Sanat Eseri ve Tablo Nasıl Taşınır? Kasa Yapımı, İklim Kontrolü ve Sigorta Değerlemesi

İlk belge: durum raporu

Ambalaj malzemesi açılmadan önce her eserin durumu kayda geçer. Durum raporu, eserin taşımadan önceki hâlinin iki tarafça kabul edilmiş kaydıdır ve bir tartışma çıktığında başvurulacak tek sağlam referanstır. Rapor olmadan teslimde fark edilen bir çatlağın taşımada mı oluştuğu yoksa yıllardır orada mı durduğu kimse tarafından kanıtlanamaz.

Raporda eserin önü, arkası, dört köşesi ve çerçevenin her kenarı fotoğraflanır. Yağlı boyada yüzeye yandan düşük açıyla ışık tutularak çekilen bir kare, düz ışıkta görünmeyen kabarmaları ve yaşa bağlı ince çatlak ağını gösterir. Arka yüzdeki etiketler, galeri damgaları, sanatçı imzası ve tuval germe kasasının durumu da not edilir. Çerçevede eksik yaldız parçası, gevşek köşe birleşimi ya da kırık cam varsa ayrıca yazılır.

Kendi eserleriniz için bu raporu biz hazırlayabiliriz, ancak bir sınırı açıkça belirtmek gerekir: taşıma ekibi belgeler, teşhis koymaz. Boya katmanında aktif bir kalkma, küf izi ya da yırtık görülürse eseri o hâliyle ambalajlamayız ve bir konservatörün değerlendirmesini öneririz. Kalkmakta olan bir boya parçası, en yumuşak ambalajın bile altında yolculuk boyunca yerinden ayrılabilir.

Rapor, eser listesiyle birlikte iki nüsha hâlinde imzalanır. Aynı liste taşıma sonunda teslim tutanağının ekine dönüşür.

Tuval, camlı çerçeve ve kâğıt eser aynı şekilde sarılmaz

Yağlı ya da akrilik boya tuvalin en büyük düşmanı yüzeye uygulanan baskıdır. Balonlu naylon doğrudan boyalı yüzeye temas ettirilmez; hava kabarcıkları, özellikle sıcak bir araçta, yüzeyde yuvarlak izler bırakabilir ve naylon nemi yüzeyde hapseder. Tuvalin ön yüzü önce asitsiz kâğıtla kapatılır, köşelere karton koruyucular takılır ve dış katman bu köşeler üzerine kurulur. Böylece sarım malzemesi yüzeye değil köşelere yaslanır.

Camlı çerçevede sıra değişir. Camın üzerine, kırılma ihtimaline karşı düşük yapışkanlı maskeleme bandı ızgara şeklinde uygulanabilir; amaç cam çatlarsa parçaların yerinde kalmasıdır. Bu yöntem yalnız gerçek camda kullanılır. Pleksi yüzeye bant yapıştırılmaz, çünkü iz bırakır ve sürtünmeyle oluşan statik elektrik pleksinin arkasındaki pastel ya da karakalem tozunu yüzeye çekebilir. Pleksili eserler yumuşak bir örtüyle kapatılır, sürtünme yaratacak her türlü sarımdan uzak tutulur.

Çerçevesiz kâğıt eserler, gravürler ve fotoğraflar ise düz ve sert bir destek arasında taşınır. Kâğıdın bükülmesi, bir köşeden katlanması ya da neme maruz kalması geri dönüşü zor hasarlardır.

Asitsiz malzeme neden yalnız bir ayrıntı değil

Sıradan karton ve kâğıt zamanla asit salar. Birkaç saatlik bir şehir içi taşımada bunun etkisi ihmal edilebilir düzeydedir, bu yüzden her tablonun özel malzemeyle sarılması gerektiğini söylemek abartılı olur. Durum, eser birkaç hafta ya da ay ambalajın içinde kalacaksa değişir. Depolanan bir kâğıt eserde asitli karton temas ettiği yerde sararma bırakabilir; gazete kâğıdı ise mürekkebini yüzeye aktarabilir.

Bu nedenle esere doğrudan değen her katmanı pH nötr malzemeden seçeriz: asitsiz kâğıt ve ipek kâğıt. İkinci katmandaki köşe koruyucu ve oluklu karton esere dokunmaz. Dolgu olarak kullanılan köpüğün türüne de bakılır; bazı ucuz köpükler zaman içinde ufalanır ve yüzeye yapışan bir kalıntı bırakır.

Yaldızlı ve oymalı çerçevelerde bir uyarı daha var. Streç film doğrudan çerçeveye sarıldığında, sıcakta yumuşayan film yaldız varakla birleşir ve açılırken varağı kaldırabilir. Streç, ancak arada bir kâğıt ve battaniye katmanı varsa dış sabitleme için kullanılır.

Ambalaj açılırken de aynı dikkat gerekir. Maket bıçağı esere yakın katmanlarda kullanılmaz; bant uçları elle kaldırılır, katmanlar sarıldığı sıranın tersine açılır. Taşıma sonunda sıkça görülen çizik, yolculukta değil, sabırsız bir bıçak darbesiyle kolinin açıldığı o birkaç saniyede oluşur.

Ölçüye özel ahşap kasa: ne zaman gerekir, nasıl yapılır

Her tablo için kasa yaptırmak gerekmez. Duvarda 40 × 50 cm ölçüsünde duran bir baskı, doğru kartonla şehir içinde güvenle taşınır. Kasa şu durumlarda ciddi biçimde önerilir: eserin bir kenarı 120 cm'yi aşıyorsa, değeri yüksekse, yolculuk şehirler arasıysa, eser depoya girecekse ya da heykel gibi kırılgan çıkıntıları varsa. Uluslararası gönderide ayrıca varış ülkesinin ahşap ambalaj kuralı devreye girer; birçok ülke ısıl işlem gördüğünü gösteren işareti taşıyan ahşap ister, bu konuyu taşıyıcıyla önceden netleştirmek gerekir.

Kasa, eserin ölçüsüne her yönden 5–10 cm pay bırakılarak tasarlanır. Bu pay, iç yüzeye yerleştirilen köpüğün kalınlığıdır ve darbeyi esere ulaşmadan emecek boşluğu oluşturur. İç yüzey köpükle kaplanır, eser ya köpük takozlarla sabitlenir ya da çerçevesinden kasa içindeki bağlantı parçalarına tutturulur; hiçbir durumda boyalı yüzey köpüğe yaslanmaz. Kapak vidalıdır. Çivi ve çekiç kullanılmaz, çünkü her darbe kasanın içindeki esere titreşim olarak iletilir ve açılışta levyeyle zorlanan kapak eseri sarsar.

Kasanın dışında üç işaret bulunur: üst yönü gösteren ok, eserin ön yüzünün hangi tarafa baktığı ve kasa numarası. Birden fazla eser taşınıyorsa numara, durum raporundaki sıra ile aynıdır. Ölçü keşifte alınır ve kasa taşıma gününden önce hazırlanır; aynı gün ölçü alıp kasa çakmak hem süre hem de doğruluk açısından risklidir.

Büyük bir koleksiyonda her eser için ayrı kasa yerine, birkaç tablonun dik ve aralarında sabit bölmelerle yerleştirildiği bölmeli bir kasa da kullanılabilir. Bu çözüm, benzer boyuttaki eserlerde hacmi azaltır.

Heykel, seramik ve üç boyutlu objeler

Bir bronz heykelin ağırlığı ile ince boyunlu bir seramik vazonun kırılganlığı aynı kasa mantığıyla çözülmez. Bronz ve taş heykelde sorun kütledir: 40–80 kg'lık bir büst, kaidesinden ayrılmadan taşınmaya çalışıldığında bağlantı noktası zorlanır. Bu tip parçalarda önce heykelin kaideye nasıl bağlandığına bakarız. Vidalı ya da pimli bir bağlantı varsa ayrı taşınır, yapıştırılmış ya da tek döküm ise bütün hâlinde, ağırlık merkezi kasanın tabanına yakın olacak şekilde yerleştirilir.

Seramik, cam ve porselen objelerde tehlike, yüzeyden taşan her şeydir: kulp, gaga, parmak, ince bir dal. Bu çıkıntılar ayrı ayrı asitsiz kâğıtla sarılır, ardından objenin formuna göre oyulmuş köpük yuvasına oturtulur. Obje yuvada hareket etmemeli ama sıkıştırılmamalıdır da. Yuvaya zorla bastırılan bir parça, çıkarılırken en zayıf noktasından kırılabilir.

Kaidesi olan her eserde bir de devrilme payı hesaplanır. Yüksek ve dar tabanlı bir heykel, kasası dik dururken bile frenlemede öne yüklenir. Bu yüzden böyle parçaların kasası tabanı geniş tasarlanır, araçta kasa duvarına iki noktadan bağlanır ve kasanın üstüne ağırlık konmaz.

Açık alanda duran bahçe heykelleri ise çoğu zaman ayrı bir operasyondur. Zemine ankrajlı bir parçanın sökülmesi, taşıma ekibinin değil, eserin montajını bilen ustanın ya da sanatçı atölyesinin görüşüyle yapılır.

İklim ve titreşim: yolda ve yeni duvarda

Tuval ve ahşap destekler nemle genişler, kurudukça daralır. Boya katmanı ise bu harekete aynı hızda uyum sağlamaz. Müze ve galerilerde genellikle 18–22 °C sıcaklık ve yüzde 45–55 bağıl nem aralığı hedeflenir; ev ortamında bu kadar dar bir aralık tutmak zor olsa da asıl kaçınılması gereken şey ani değişimdir. Ağustos öğlesinde kapalı bir kasanın içi dış sıcaklığın çok üzerine çıkar, ocakta ise araçtan sıcak bir eve giren soğuk bir kasanın içinde yoğuşma görülebilir.

Bu yüzden yükleme ve boşaltma saatini hava durumuna göre kurarız ve eser taşıyan aracı güneş altında bekletmeyiz. Kasa yeni adrese ulaştığında hemen açılmaz; oda sıcaklığına alışması için yaklaşık 24 saat kapalı bekletilmesini öneririz. Karton ambalajlı küçük eserlerde bu süre birkaç saate iner.

Şehir içi kısa bir taşıma bu kuralların dışında kalmaz. Nilüfer'deki bir daireden aynı ilçede başka bir siteye yapılan yarım saatlik yolculukta da eser güneşte bekleyen bir araca önceden yüklenmez, apartman girişinde kolilerin arasında bırakılmaz.

Titreşim tarafında kural sadedir. Tablolar araçta dik taşınır, asla yatay olarak üst üste konmaz. Kasa ya da paket kasa duvarına dayanır, spanzetle raya bağlanır ve tabanla arasına köpük ya da katlanmış battaniye konur. Eserlerin önüne ve üzerine başka eşya yüklenmez. Bir koleksiyon uzun süre bekleyecekse iklimlendirmeli deponun hangi durumda gerçekten gerektiğini anlatan yazımız karar vermeyi kolaylaştırır.

Değer beyanı ve sigorta değerlemesi

Bir eserin değerini kim belirler? Taşıyıcı değil. Sigorta için esas alınacak değer, eserin alış faturası, galeri belgesi, müzayede kaydı ya da bu belgeler yoksa eksper veya sanat eseri değerleme uzmanının raporuyla ortaya konur. Nakliye ekibinin bir tabloya bakıp rakam biçmesi, hem sizin hem de sigortacının kabul edeceği bir yöntem değildir.

Değer beyanı eser listesi üzerinden yapılır: her eserin adı ya da tanımı, sanatçısı, ölçüsü, türü ve beyan edilen değeri. Bu liste sigorta kapsamının temelidir. Kapsam, limit ve muafiyeti taşımadan önce yazılı görmek gerekir; poliçenin eseri duvardan indirildiği andan yeni duvara asıldığı ana kadar mı kapsadığı, yoksa yalnız araçtaki süreyi mi karşıladığı mutlaka sorulmalıdır. İki sigorta türünün farkını sigortalı nakliyat sayfasında bulabilirsiniz.

Değeri yüksek bir eserde, genel ev eşyası taşıma poliçesinin limitinin yeterli olup olmadığı ayrıca değerlendirilmelidir. Bazı durumlarda eser sahibinin mevcut sanat eseri sigortasını taşıma dönemini kapsayacak şekilde genişletmesi daha doğru bir çözümdür. Poliçe türleri arasındaki farkı nakliyat sigortası türleri yazısında ayrıntılı anlattık.

Kasa açılışında durum raporu yeniden elde tutulur ve eser aynı açılardan kontrol edilir. Bir fark görülürse yüzeye dokunmadan fotoğraflanır ve teslim tutanağına yazılır. Bildirimlere 48 saat içinde dönüş yaparız. Hasarlı bir eseri kendi imkânlarınızla temizlemeye ya da düzeltmeye çalışmamanızı öneririz; konservatörün değerlendirmesi, sigorta sürecinde de gerekli olan belgedir.

Duvardan indirmek, yeni duvara asmak

Tablo duvardan indirilirken çoğu zaman eserin kendisi değil askı düzeni sorun çıkarır. Arka yüzdeki askı teli yıllar içinde paslanmış, askı halkasının vidası ahşaptan gevşemiş olabilir. İndirme iki kişiyle yapılır: biri eseri alt kenarından taşır, diğeri askıyı çividen ya da kancadan çıkarır. Eser yere, köşesi üzerine değil, battaniye serilmiş zemine uzun kenarı üzerine konur.

Duvarda uzun yıllar asılı kalmış bir tablonun arkasında, boya ve tozla belirginleşmiş bir iz kalır. Kiralık bir evden çıkıyorsanız bu izi ve askı çivilerinin açtığı delikleri eser indirilmeden önce fotoğraflamak, depozito görüşmesinde işinize yarar. Duvar kâğıdı olan odalarda çiviyi sökerken pensenin altına ince bir karton parçası koymak, kâğıdın yırtılmasını ve boyanın kalkmasını büyük ölçüde önler.

Taşıma gününde eserler evden en son çıkan, yeni adrese ilk giren grup olur. Böylece koridorlarda koli trafiği varken ortada kalmazlar. Sanat eseri taşımacılığında eserleri yeni evde asılacakları odaya bırakır, duvara asma aşamasını ise duvar tipini gördükten sonra planlarız. Alçıpan duvarda ağır bir çerçeve için doğru dübel seçilmezse, taşımada korunan eser asıldıktan birkaç gün sonra düşebilir.

Taşımadan birkaç gün önce elinizde şunlar olsun: her eser için alış belgesi ya da değerleme raporu, eserlerin ölçüleri ve fotoğrafları, hangi odaya gideceklerini gösteren basit bir liste. Görüntülü keşifte eserleri tek tek gösterin; hangisinin kasa, hangisinin karton ambalaj istediğini ve sigorta için hangi belgenin eksik olduğunu aynı görüşmede yazıya dökeriz. Villa ya da çok katlı bir evde koleksiyonla birlikte taşınıyorsanız, eser planı villa taşımacılığı takviminin içine ayrı bir gün olarak eklenebilir.